"Een dode ouder is voor een kind beter te verdragen dan een gescheiden ouder. Het leed voor kinderen na een echtscheiding wordt onderschat", vindt klinisch pedagoge Liesbeth Smulders-Groenhuijsen. Ze zei dit op 8 mei 2003 in de RAI op een congres over kinderen na scheiding.
Liesbeth Smulders-Groenhuijsen is gedragsdeskundige bij de Raad voor de Kinderbescherming in Rotterdam en schrijfster van het boek: "En ze leefden nog lang en gelukkig..." (2002). Tijdens het congres zei Smulders onder andere dat kinderen na verlies van één van beide ouders minder negatieve effecten vertonen dan kinderen na scheiding.
De vraag is of er inderdaad verschil zit in de negatieve effecten van een scheiding en het verlies van een ouder door overlijden? Is scheiding werkelijk minder erg voor een kind?
Een belangrijk gegeven is dat een rouwproces veel definitiever is dan een scheiding. Kinderen kunnen bij een overlijden (gelukkig) vaak op veel begrip en steun van hun omgeving rekenen. Overlijden van een ouder maakt vandaag de dag een grotere indruk op de omgeving dan scheiden. Als ouders van een kind scheiden, vindt bijna niemand dat meer bijzonder. Dat is niet zo vreemd, gezien de regelmaat waarmee echtscheidingen plaatsvinden.
Echtscheiding en gevolgen
In 2001 publiceerde het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS) het aantal huwelijken in Nederland. Het CBS kwam uit op bijna 88.000 huwelijkssluitingen in 2000. Over hetzelfde jaar registreerde het CBS 37.500 echtscheidingen. Dit komt neer op 40 procent van het totale aantal en is het hoogste cijfer ooit. De laatste jaren schommelt het aantal echtscheidingen echter rond de 35.000. Bij zes van de tien scheidingsprocedures zijn minderjarige kinderen betrokken. (CBS, 2001).
Een kind wiens ouders gaan scheiden begrijpt daar vaak weinig van. "Ben ik dan geen reden om bij elkaar te blijven? Is dit mijn schuld?" Ouders zijn vaak zo druk met zichzelf en hun ruziënde partner dat ze niet altijd in de gaten hebben wat er in hun kind omgaat.
Uit meta-onderzoek door Amato & Keith (1991) blijkt dat de gevolgen voor de kinderen minder ernstig zijn, als ouders in staat zijn hun conflicten te beheersen in aanwezigheid van hun kind. Maar als ouders open en chronisch ruzie maken, wordt het voor de kinderen veel erger. De scheiding zal dan negatieve effecten hebben op het welzijn van het kind. Hierbij moet men onder andere denken aan:
- verminderde schoolprestaties,
- vandalisme,
- delinquentie,
- riskante gewoonten,
- stress,
- depressiviteit,
- relatieproblemen.
Bovenstaande negatieve effecten zijn onder meer onderzocht door Amato & Keith. Zij publiceerden in 1991 over de gevolgen van echtscheiding voor kinderen op basis van een grote empirische meta-studie. In 2001 herhaalde professor Paul Amato samen met Juliana Sobolewski, beide verbonden aan de faculteit sociologie van de universiteit van Pennsylvania, deze studie voor onderzoeken uit de jaren negentig.
De conclusie: kinderen van gescheiden ouders scoren op alle bovengenoemde aspecten slechter dan kinderen uit intacte gezinnen. De leeftijd van de kinderen tijdens de scheiding maakt volgens beide onderzoekers geen verschil. Ook is er geen groot verschil gevonden tussen jongens en meisjes. De bevindingen zijn te vinden in het artikel "The Effects of Divorce and Marital Discord on Adult Children's Psychological Well-Being" (In: American Sociological Review, Volume 66, Number 6, December 2001).
Dr. Ed Spruijt is senior docent en onderzoeker Kinder- en Jeugdstudies van de opleiding Pedagogiek aan de Universiteit Utrecht. Samen met collega-onderzoekers Helga Kormos, Christine Burggraaf en Anneke Steenweg publiceerde hij in november 2002 het onderzoeksrapport "Het verdeelde kind". Hierin worden ruim 200 studies en recente sociaal wetenschappelijke inzichten over scheiding en omgang besproken. Uit het literatuuronderzoek blijkt dat kinderen van gescheiden ouders:
- een grotere kans hebben om op het verkeerde pad te raken,
- vaak grote moeite hebben met het aanknopen van relaties,
- dat zij zichzelf al helemaal niet hoog inschatten.
Overlijden van een ouder onderschat?
Maar ook het verlies van een ouder door overlijden heeft effecten die men niet moet onderschatten:
In vergelijking met een scheiding is bij een overlijden de breuk definitief. Als één van de ouders overlijdt, zal dit grote gemis opgevangen moeten worden door de familie en naaste omgeving van het kind. Als het kind weinig steun uit de omgeving krijgt, heeft dit een negatieve uitwerking op het kind. In tegenstelling tot als de ouders gaan scheiden, is dit vertrek van de vader of moeder definitief. Bij een scheiding kan een kind vaak met beide ouders contact blijven houden.Bij overlijden is dat onmogelijk.
Een scheiding is vaak het gevolg van veel spanningen en ruzies binnen het gezin. Na een scheiding kan de rust binnen het gezin weerkeren. De ouder waarbij het kind gaat wonen, is minder vaak gespannen, boos of verdrietig dan toen de andere ouder nog in hetzelfde huis woonde. Als een van de ouders overlijdt, is de ander daar kapot van en zit misschien zelf zo in de knoop, dat het onvoldoende in staat is het kind steun en aandacht te bieden.
Is scheiding en overlijden te vergelijken?
Uit onderzoek blijkt dat veel kinderen door het wegvallen van één van hun ouders in min of meer ernstige psychische problemen komen. In het follow-up onderzoek van Wallenstein & Kelly (1980) blijkt bijv, dat kinderen waarvan de ouders een jaar geleden waren gescheiden, meer psychische problemen hadden dan vergelijkbare kinderen uit een volledig gezin. Uit hun onderzoek blijkt dat de effecten van een scheiding even traumatisch zijn voor een kind als het verlies van een ouder door overlijden.
Karakter van het kind
Ook het karakter en de persoonlijke eigenschappen van het kind spelen een rol. Het ene kind kan veel beter omgaan met het verlies van een ouder dan een ander. De een zal veel moeite hebben met de scheiding van zijn of haar ouder, terwijl de ander de positieve kanten ervan ziet: twee keer op vakantie, twee keer je verjaardag vieren.
Het is moeilijk om te zeggen wat minder erg is voor een kind: een scheiding of het overlijden van een ouder. Zo'n uitspraak kan niet worden gebaseerd op probleemgedrag alleen, dat wil zeggen de eerder geschetste negatieve effecten. Het is namelijk ook mogelijk dat de effecten van een overlijden net zo groot zijn, maar minder opvallend tot uiting komen. Bijvoorbeeld wanneer een kind stiller, teruggetrokkener of depressief wordt.
Wie meent dat het voor kinderen eenvoudiger is om éénmalig afscheid van een overleden ouder dan wekelijks van een gescheiden ouder, zoals Smulders-Groenhuijsen, gaat te kort door de bocht vindt Peter Brandts. Hij is pedagoog en werkt voor het kinderrechtencommissariaat in Vlaanderen. Op de website van het Steunpunt voor Blijvend Ouderschap na scheiding zegt Brandts:
"Kinderen vragen om betrokkenheid. Ook bij een echtscheiding. Als dat het geval is, dan hoeft een echtscheiding niet traumatisch te zijn. De dood van een ouder is dat altijd."
Zandkastelenprogramma
Of een dode ouder voor een kind daadwerkelijk beter te verdragen is dan een gescheiden ouder, blijft te betwisten. Duidelijk is wel dat in beide gevallen kinderen vaak gebaad zijn bij extra aandacht.
Een manier hiervoor is het Zandkastelenprogramma van de Amerikaan Gary Neuman. Deze family mediator heeft een privé-kliniek in Miami. Ook hij kwam aan het woord op het congres ver kinderen na scheiding op 8 mei 2003.
De gezintherapeut vertelde over zijn manier van kinderen helpen bij het verwerken van hun gevoelens. Kinderen van 6 tot 14 jaar kunnen bij hem vier uur lang leren omgaan met de scheiding, door middel van tekenen, spelletjes, rollenspelen en andere activiteiten. Het laatste half uur komen de ouders er ook bij. Het doel van dit programma is te laten zien dat ze niet alleen zijn en ze te helpen om te gaan met de scheiding. Ook in Nederland kan men inmiddels kennis maken met deze methode.
|
artikel printen
