Op 29 januari 2000 schrijft de Amsterdamse publicist Paul Scheffer het essay "Het multiculturele drama" in het NRC Handelsblad. Directe aanleiding voor het artikel is de tweedeling in het onderwijs tussen witte en zwarte scholen.
In het spraakmakende stuk probeert Scheffer het taboe op kritische discussie over de minder vrolijke kanten van de multiculturele samenleving te doorbreken. Een ongekend felle discussie volgt over de integratie van minderheden. Het NRC-debat over de multiculturele samenleving groeit snel uit tot nationaal niveau.
"Het multiculturele drama" nader bekeken
Scheffers artikel toont een somber beeld van onze samenleving. Volgens de auteur ontstaat in hoog tempo een etnische onderklasse. Bij de wedloop die het leven in een westerse maatschappij nu eenmaal is, belanden vooral de allochtonen in de bezemwagen. Problemen als:
- werkloosheid,
- armoede,
- schooluitval en
- criminaliteit
zijn onder buitenlanders naar verhouding veel groter dan onder autochtone Nederlanders. Scheffer in het NRC (29-01-00):
"Wie alle beschikbare gegevens overziet, komt tot een ontnuchterende conclusie: werkloosheid, armoede, schooluitval en criminaliteit hopen zich op bij de etnische minderheden. Het gaat om enorme aantallen achterblijvers en kanslozen, die de Nederlandse samenleving in toenemende mate zullen belasten."
Scheffers conclusie klinkt onheilspellend: "Het multiculturele drama dat zich voltrekt is dan ook de grootste bedreiging voor de maatschappelijke vrede". Paul Schnabel, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, formuleerde het proleem zo:
"Voor de immigrant zal er uiteindelijk geen andere keuze zijn dan de integratie in de Nederlandse samenleving. Er is geen basis voor een succesvol bestaan op eigen kracht. Integratie, akkoord. Maar hoe? Op welke wijze?"
Taalkundige bijdrage aan debat over onderwijs en meertaligheid
Hoewel het taalonderwijs in het drama een hoofdrol vervult, houden taalkundigen zich in eerste instantie afzijdig. Als oplossing voor het 'multiculturele drama', hameren politici veelal op eentaligheid: verplicht Nederlands spreken op het schoolplein.
In juni 2000 komen
enkele vooraanstaande taalkundigen echter met een manifest. Daarin staat dat het uitgangspunt juist meertaligheid moet zijn. Het pamflet, "Het multiculturele voordeel: meertaligheid als uitgangspunt", wordt door vele collega-wetenschappers ondertekend.
De kern van het manifest:
"Om de leerproblemen van anderstaligen op te lossen, wordt heil gezocht in een exclusieve benadrukking van het Nederlands als standaardtaal. Vooral waar het gaat om de schoolsituatie worden er voorstellen gedaan om de meertaligheid van allochtone leerlingen zo veel mogelijk tegen te gaan. Er wordt zelfs al gesproken over 'Nederlands op schoot'. (...) Onderzoek wijst uit dat kinderen, en zeker jonge kinderen, in staat zijn om twee of zelfs meer talen tegelijkertijd te verwerven."
Eentaligheid: een heilloze weg?
Kortom: het onderwijsbeleid is gericht op één taal, het Nederlands. En dat is verkeerd. De overheid zou meertaligheid moeten ondersteunen en stimuleren, zoals in het multiculturele Australië of Canada wordt gedaan. Dr. Hans Bennis is directeur van het Meertens Instituut en mede-opsteller van het manifest. Bennis in een artikel op de site van Onze Taal (juni 2000):
"In een multiculturele maatschappij moet meertaligheid een vanzelfsprekendheid zijn. Kijk naar de situatie in Friesland. Wie zou op het idee komen om tweejarige kinderen naar een Nederlandstalige crèche te sturen om het Fries af te leren? Kinderen van de moederborst rukken om ze de eerste klanken van het Nederlands mee te geven, dat werkt niet. Toch zie je dat politici allemaal op het spoor van eentaligheid zitten. Men wil de problemen te lijf. Die problemen zouden ophouden als we Turken en Marokkanen als Nederlanders kunnen beschouwen. Om dat te bereiken, moeten ze Nederlands leren. Maar dat is een te simpele gedachtengang. Er is een groot gebrek aan deskundigheid op dat gebied."
Onderzoek op taalkundig gebied van de afgelopen dertig jaar heeft veel inzicht gegeven in de problemen rond tweetaligheid. 'Immersion' of onderdompeling in de tweede taal is niet de juiste methode volgens Bennis: "In de jaren vijftig hebben we dat met de Molukkers geprobeerd. Weg met het Maleis, hup met het Nederlands." Dat pakte verkeerd uit. Er ontstonden problemen doordat Molukkers uiteindelijk geen van beide talen goed beheersten.
Concrete voorstellen doet het manifest echter niet. Hans Bennis geeft toe dat de taalkundigen geen pasklare oplossing bieden om 'meertaligheid' in de schoolpraktijk in te voeren. "(...) Het probleem is zeer complex. Maar in de politiek is er sprake van een versimpeling die leidt tot een verkeerd middel: eentaligheid. Jarenlang onderzoek bewijst dat dat een heilloze weg is."
Onderdompeling werkt prima
Dr. M.J. de Jong is onderwijssocioloog van de Erasmus Universiteit. Hij is van mening dat de aandacht op school op het Nederlands gericht moet zijn en is het dan ook volstrekt oneens met de taalkundigen. De Jong in hetzelfde artikel:
"Kinderen zijn fantastische leermachines. Voordat ze op school komen, beheersen ze hun moedertaal al goed. Amerikaans onderzoek laat zien dat kinderen van allochtone ouders via 'gestructureerde onderdompeling' de tweede taal heel goed op school kunnen leren. Voorwaarde is wel dat leerkrachten goed getraind zijn in de didactiek: veel beelden gebruiken, meer aanwijzen, goed articuleren. Dat bedoelen we met 'gestructureerd'. Je kunt kinderen van allochtone ouders niet het gewone programma bieden alsof het Nederlandssprekende kinderen zijn."
Daarnaast oppert de onderwijssocioloog praktische bezwaren:
-
In praktijk zitten vaak kinderen met meer dan tien verschillende moedertalen in één klas.
- Bovendien krijgen kinderen vaak niet hun moedertaal, maar een derde taal voorgeschoteld: Berberkinderen die Arabisch leren en Koerdische kinderen die Turks krijgen.
- Tot slot noemt De Jong het niveau van de lessen in de eigen taal "vaak bedroevend slecht".
Waarschijnlijk tot opluchting van De Jong staat een regeling als Onderwijs Allochtone Levende Talen (OALT) op de helling. De Onderwijsraad en het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) hebben adviezen uitgebracht aan het vorige kabinet. Mede op basis daarvan wil het huidige kabinet de regeling OALT afschaffen. Op dit moment volgen bijna 60 duizend leerlingen deze vorm van onderwijs die wordt aangeboden in 220 (van de in totaal 496) gemeenten, zo meldt Vreemdelingenland.
Volgens onderzoek heeft onderwijs in eigen taal geen duidelijk gunstige invloed op de leerprestaties. De functie van het onderwijs in de eigen taal reikt echter verder. Het is niet alleen bedoeld om onderwijs toegangelijker te maken voor leerlingen, het is eveneens bedoeld om de school toegankelijker te maken voor ouders.
Meertalig opvoeden
Meertalig opvoeden, gebeurt vaak via één van de twee methodes:
- One Person, One Language (OPOL), of
- Minority Language at Home (ML@H).
ML@H is de minderheidstaal thuis: de ouders spreken onderling en met de kinderen een minderheidstaal. De kinderen leren de meerderheidstaal buitenshuis (kinderopvang, school).
OPOL is één taal per ouder: de ene ouder spreekt een minderheidstaal met de kinderen, de andere ouder spreekt de meerderheidstaal (of een andere minderheidstaal) tegen de kinderen.
Opvallend genoeg is er vrijwel geen systematisch vergelijkend onderzoek beschikbaar. Dat komt waarschijnlijk omdat zulk onderzoek erg moeilijk is te valideren. Er zijn erg veel factoren die de tweetalige ontwikkeling beïnvloeden. Het model dat de ouders thuis hanteren is daar maar een van. Andere actoren zijn:
- Is meertaligheid in de omgeving van het kind de norm?
- Welke verwachtingen hebben de ouders over het toekomstig gebruik van beide talen?
- Wat is de status van de minderheidstaal?
De redactie van Ouders Online schrijft hierover:
"Om van [de status] een voorbeeld te geven: de meeste Nederlanders denken positiever over een tweetalige opvoeding Nederlands-Engels dan over een tweetalige opvoeding Nederlands-Berber. Dat heeft natuurlijk ook zijn weerslag op de kinderen die met die talencombinaties opgroeien. "
Verder is het kiezen van het ene of het andere model niet altijd een vrije keus. Beide ouders moeten de minderheidstaal goed genoeg spreken om er een kind in op te voeden, om voor ML@H te kunnen kiezen.
|
artikel printen
